SIEKIERA

Siekiera jest uniwersalnym narzędziem, mogącym służyć do rąbania, łupania i ciosania. Siekiera składa się z 2 części zasadniczych:
a) siekiery właściwej i b) siekierzyska (toporzyska), trzonka, rękojeści, przeważnie drewnianej, (ryc. l). Siekiera właściwa, czyli żelazna wzgl. stalowa część posiada formę klina, czyli graniastosłupa, o dwu ścianach (podstawach) posiadających kształt trójkąta równoramiennego, ryc. 2 i 3.
a b — szerokość klina
m n — długość klina

Toporzysko proste
Toporzysko łukowato-wygięte
Toporzysko dwa razy łukowato-wygięte
	a obuch b ucho c czepiec d policzek e lico f stopa g ostrze

Ryc. l. Części siekiery.

W fizyce powierzchnię a b c d nazywamy grzbietem, klina, a powierzchnię a b e f  i  d c f e bokami klina, zaś 2 powierzchnie trójkątne czołami klina.

Jeżeli     P - siła działająca na grzbiet klina,
Q - opór powstały dzięki spoistości włókien, działający prostopadle do powierzchni boków klina,
p = a b - szerokość klina,
q = m n - długość klina,

to zależność między tymi elementami, wyznaczy się wzorem:

    skąd   

Grubsza część siekiery właściwej stanowi czepiec, w którym znajduje się otwór, zwany uchem lub gniazdem, służący do umieszczenia (toporzyska) siekierzyska. Czepiec przedstawia graniastosłup a e f b d c g h.

Część siekiery ograniczoną płaszczyznami a b d c; m n p o; o c d p, oraz a m b n, czyli część zawarta między grzbietem klina, a górną płaszczyzną ucha nazywamy obuchem. Niektórzy pod pojęciem obucha rozumieją samą płaszczyznę, ograniczającą siekierę od strony przeciwległej ostrza. W takim ujęciu pojęcie obucha odpowiada pojęciu grzbietu klina. Można się spotkać z utożsamieniem pojęcia czepca z pojęciem obucha. Długością siekiery, co się pokrywa z długością klina ,,q", nazywamy odległość ostrza od przeciwległej płaszczyzny zewnętrznej obucha.

Górną wysokością czepca nazywamy odcinek a b, czyli odległość między dwoma bokami klina, mierzona na grzbiecie klina, czyli odległość między dwoma bokami czepca, mierzona w górnej części czepca.

Ryc. 2. Klin			Ryc. 3. Elementy siekiery.

Odległość między bokami czepca w dolnej jego części, nazywamy dolną wysokością czepca. Wysokości czepca wyznaczają nam grubość czepca, a tym samym i grubość siekiery, oraz kąt klina dla stałych długości siekiery.

Powierzchnię a b e f nazywamy grzbietową powierzchnią czepca, a powierzchnię c d h g -czołową powierzchnią. Szerokość czepca, mierzona w kierunku długości toporzyska, a tym samym obucha, wyznacza się odległością między czołową i grzbietową powierzchnią czepca. Trójkątną powierzchnię siekiery a b x widzianą od strony siekierzyska, nazywamy grzbietową powierzchnią siekiery - licem tylnym, co w odniesieniu do klina odpowiada czołu klina, a przeciwległą płaszczyznę trójkąta c d y nazywamy czołową powierzchnią siekiery — licem przednim. Dwie płaszczyzny boczne zwane policzkami tworzą w przecięciu ostrze siekiery. Szerokość ostrza, czyli klina może odpowiadać lub różnić się od szerokości obucha.

Kąt zawarty między przecinającymi się policzkami zależy od typu siekiery i jej zastosowania. Policzki siekier mogą być płaskie lub wypukłe, co ma zapobiegać więźnięciu siekiery w drewnie. Ostrze siekier może być proste lub zaokrąglone. Przecięcie się płaszczyzny grzbietowej siekiery; czyli lica tylnego z policzkami, tworzy stopę, czyli piętkę, a przecięcie się lica przedniego z policzkami tworzy tak zwany nosek siekiery. Piętka i nosek ograniczają szerokość ostrza siekiery. Ostrze przy pewnym stopniu twardości nie powinno się wykruszać, szczególnie przy napotykaniu sęków.

Ogólnie można powiedzieć, że cięższych siekier używamy dla gatunków lekkich, a lżejszych dla gatunków ciężkich.

Siekierzyska, zwane też toporzyskami (trzonki) zmieniają się pod względem kształtu, sposobu osadzenia w uchu, kierunku i nachyleniu względem ostrza, oraz pod względem długości samego siekierzyska.

TYPY SIEKIER

Wybór odpowiedniej siekiery do pracy jest uwarunkowany całym szeregiem czynników, jak np. rodzajem pracy, wzrostem robotnika, gatunkiem drewna itp. Stąd też spotykamy szereg typów siekier, zależnych nie tylko od celowości ich zastosowania w pracy, lecz także od kraju i zwyczaju.

do drzew twardych		do drzew miękkich

Ryć. 4. Typy siekier.

Wymienimy tu szereg typów, które mogą stanowić podstawę do analizy typów siekier znormalizowanych.

l. Siekiera amerykańska	Długość toporzyska 80 — 100 cm. Toporzysko podwójnie łukowato wygięte. Policzki lekko wybrzuszone. Ostrze zaokrąglone, obuch zaokrąglony w kierunku siekierzyska.
2.Siekiera norweska (skandynawska):	Idealny klin. Policzki niewybrzuszone obuch zaokrąglony w kierunku siekierzyska, lub jak na ryc. Ostrze nachylone ku rękojeści, zaokrąglone. Lice (czoła) proste. Siekierzysko proste. Siekierzysko proste.
3. Siekiera fińska:	Ostrze proste pochylone ku rękojeści. Czoło klina lekko wygięte ku rękojeści, obuch zaokrąglony prostopadle do rękojeści. Czepiec przechodzi częsta w rękaw, służący do umocowania siekierzyska.
4. Siekiera czarnolaska:	Obuch płaski lub zaokrąglony prostopadle do szerokości siekiery, ostrze esowate, lub zaokrąglone.  Ostrze zawsze szersze od obucha. Policzki rozszerzają się łukowato ku ostrzu. Toporzysko proste.
5. Siekiera alpejska: (Bawarsko -styryjska; Górna Bawaria) znormalizowana:	Czepiec zaokrąglony poprzecznie, czyli prostopadle do szerokości siekiery. Idealny klin. Policzki niewybrzuszone. Ostrze zaokrąglone. Policzki rozszerzają się łukowato ku ostrzu. Siekierzysko podwójnie łukowato wygięte, niekiedy proste. Wysokość obucha górna 40 mm., dolna 20 mm., szerokość 50 mm. Długość czepca 112 mm, długość całej siekiery 244 mm. Długość policzków 132 mm., szerokość ostrza 138 mm.
6. Siekiera alpejska: (Północno-bawarska Górna Bawaria) znormalizowana:	Czepiec płaski, idealny klin. Policzki niewybrzuszone, lica zaginają się ku rękojeści. Płaszczyzny policzków tym samym zaginają się łukowato do siekierzyska. Szerokość obucha 75 mm, wysokość górna 70 mm, dolna 40 mm. Długość czepca 110 mm. Długość policzków 140 mm, długość całej siekiery 250 mm. Szerokość ostrza 100 mm. Waga 2,5 kg. Toporzysko proste.
7. Siekiera alpejska podwójna; Północne alpy:	Ostrza dwustronnie uformowane, zaokrąglone, z jednej strony gniazda (ucha), klin jest dłuższy, a z drugiej krótszy. Policzki u obu klinów niewybrzuszone. Toporzysko proste. Ostrze dłuższego klina lekko pochylone do siekierzyska. Lica wygięte łukowato z wyjątkiem płaszczyzny grzbietowej (lico tylne) dłuższego klina, która może być płaska. Policzki rozszerzają się ku ostrzu (jaskółczy ogon). Ucho owalne. Waga 1,4 kg.
8. Siekiera polska I:	Toporzysko proste, obuch płaski, policzki płaskie lub lekko wybrzuszone, rozszerzają się ku ostrzu pojedynczo łukowato od strony lica przedniego i podwójnie łukowato od strony lica tylnego, czyli od strony siekierzyska. Ostrze lekko zaokrąglone. Czoło jest pojedyncze, a grzbiet podwójnie wygięty.
9. Siekiera polska II:	Jak poprzednia z tą różnicą, że posiada obuch zaokrąglony i że lica czyli czoło i grzbiet są pojedynczo wygięte, czyli policzki rozszerzają się łukiem (w jaskółczy ogon) ku ostrzu. Ostrze tez lekko zaokrąglone.
10. Siekiera polska III:	Jak poprzednia z tą różnicą, że obuch jest płaski, czoło płaskie, a policzki rozszerzają się prosto ku ostrzu, czyli krawędzie są liniami prostymi.
11.  Siekiera   polska IV:	Genetycznie powstała z typu III. Siekierzysko podwójnie łukowato wygięte. Policzki lekko wybrzuszone, obuch płaski ryc. l.
12.  Siekiera   śląska (czeska):	Toporzysko proste, obuch zaokrąglony w kierunku szerokości jego, czyli w kierunku siekierzyska. Idealny klin, policzki niewybrzuszone. Ostrze proste, nachylone lekko ku rękojeści.
13.  Siekiera   czeska:	Jak poprzednio. Długość obucha odpowiada długości ostrza. Krawędzie policzków niekiedy sierpowato wygięte koncentrycznie.
14.  Siekiera   włoska typ 1-wszy:	Toporzysko proste. Obuch płaski, ostrze zaokrąglone lekko i nachylone ku rękojeści. Krawędzie policzków wygięte odwrotnie względem siebie. Waga 1,7 kg.
15.  Siekiera   włoska typ 2-gi:	Jak wyżej z tą różnicą, że długość ostrza jak i obucha mniejsza, a ostrze zaokrąglone i odchylone lekko od toporzyska.
16.  Siekiera   francuska:	Fantastyczne kształty toporzysk, ostrzy i policzków. Obuch przechodzi w trzonek, tak że właściwego obucha nie ma. Ostrza b. szerokie, przeważnie łukowate, krawędź policzków górnych prosta, dolna zaś krawędź od strony trzonka łukowata. Obsada przypomina obsadę tasaków.
17. Siekiera lotaryńska:	Obuch zaokrąglony w kierunku podłużnym i poprzecznym, przypomina nad toporzyskiem odcinek kulisty, ostrze lekko łukowate, nachylone do toporzyska. Dolna krawędź policzka łukowata, a górna od strony lica przedniego esowata w formie znaku całki. Ostrze dłuższe od obucha.
18. Siekiera harceńska: typ 1-szy typ 2-gi	Toporzysko proste. Ostrze proste lekko odchylone od toporzyska, lub równoległe do toporzyska. Długość toporzyska 75 cm. Policzki płaskie. Idealny klin.   Krawędzie policzków proste lub sierpowato wygięte. Szerokość ostrza mało większa od szerokości obucha
19. Siekiera saksońska:	Toporzysko 75 cm długości, równoległe dc ostrza. Idealny klin. Obuch prosty, krawędzie policzków proste.
20. Siekiera angielska:	Obuch płaski lub zaokrąglony prostopadle do toporzyska. Ostrze okrągła Toporzysko proste. Krawędź zewnętrzna policzka proste, wewnętrzna (od strony lica tylnego) krawędź policzka okrągła. Waga 2,5 kg.
21. Siekiery radzieckie przedstawione na rysunku: Ryć. 21. Siekiery radzieckie.

Fragment pochodzi z książki Dr inż. Stanisława Stryła "Technologia drewna" wydanej przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą Warszawa 1950r.
Strona początkowa